Ziwan, Nasname û Statu

Fîraz Serberz

Ziwan bi pênaseyê xo yê ziwannasî yeno manaya bi rayîrê sembolanê vatişkî yan zî nuştekîyan sîstemê ronayîşê têkilî yo. No pênaseyêko kilm o, la pêroyî yo. Nasname zî xusûsîyetê ke ferdêk yan zî grûbêk îfade kenê ra yeno vatene. Na yewe ra nasname ziwanî ra hîratir eşkeno biyero ercnayene. Dinyaya ma ya ewroyêne de nasnameyê cîya cîyayî eşkenê biyerê dîyene. Mesela nasnameyê kulturkîyî, nasnameyê bawerkîyî yan zî yê cinskîyî ûsn. Kurdî sey yew miletêko cîya wayîrê nasnameyêkê cîyayî yê. Çîyo ke Kurdan miletanê înan ê cîranan ra keno cîya zî sere de ziwan û kulturê înan yeno. Xora eke ma raştî vacê dinyaya ewroyêne de cîyatîya ke xo mabeyna miletan de ramojnena xusûsen xo cîyatîya ziwanî de ramojnena. Yanî pêroyê dinya de vayê globalîzmî keno ke kultur, cil û berg û weranê şaran bikero yew tîp. Nê amacê xo de zî xeylî rayîr girewto. Dinya de ewro Kurdêk û Tirkêk, Ereb û Farisêk yan zî Çîn û Norwecîyêk xêrcê rocanê netewîyan de, cuya rocaneye de hema hema heman cilan danê xo ra xusûsen bi weranê fast foodî xo kene mird û fîlmanê sinemaya rocawane temaşe kenê. Yanî ma rê giran bêro û ma qebûlkerdiş de tayê zehmetî biancê zî tabloya ke vernîya ma de ya wina ya. Dinya ver bi yew kulturî şina, kulturo ke nasname, ziwan, bawerî û fikranê cîyayan nas nêkeno, tenya pere yanî hêz wazeno vila beno.

Xora na yewe ra zî ziwanê ke wayîrê statuyêk nêyê roc bi roce, labelê verî ra hîna leztir benê vinî. Kurdê ke hema-hema sera newayê nufûsa înan Rojhelato Mîyanênî de ciwîyenê zî, çi heyf ke, para xo nê tesîrê xirabî yê globalîzmî ra gênê. Kurdê ke Tirkîye de yê bi Tirkî û yê ke Îran de yê bi Fariskî yenê asîmîlekerdene. Tîya de merdim biyaro vîr ke Kurdê ke Îran de ciwîyenê bi Kurmanckî, Sorankî, Gorankî (Hewramkî), Lekî, Kelhurkî û Feylkî qisey kenê. Kurdê ke Tirkîye de ciwîyenê zî bi Kurmanckî û Zazakî (Dimilkî) qisey kenê. Nê her di welatan de zî Kurdkî wayîrê dezgeyanê xo nêya, wayîrê statuyêk nêya. Nê her di welatan zî Kurdkî sey ziwanê perwerdeyî yan zî sey ziwano fermî qebûl nêkerda. Hetêk ra polîtîkaya wuşke ya nê her di dewletan ya hemberê nasnameyê Kurdan hetêna ra zî kemasîyê organîzasyonanê Kurdan ê ke nê welatan de yê, ewro Kurdkî nê her di welatan de, xusûsen zî Tirkîye de, arda asta vinîbiyayîşî. Domanê Kurdan nê welatan de bi Kurdkî nê, labelê bi ziwananê ke înan ser ro yeno ferzkerdene benê pîl. Seke ma cor de zî ard ziwan dinya roc bi roce zêdetir bena dinyaya ke hêz wazena û seva ke bireso hêzî qaydeyan û sînoran nas nêkena. No nizdbiyayîş şarê ma ser ro zî tesîr kerdo. Sere de sîyasetkarê ma, şarê ma seva aborîya xo bi asanî ziwanê Kurdkî ca verdanê û bi ziwanê serdestan qisey kenê. Fikrêkê ziwannasîye ra gore her ziwan wayîrê prestîjêkê cematkî yo ke no prestîj netîceyê xurtbiyayîşê edebiyatê ê ziwanî, wayîrbiyayîşê hêzê sîyasî û eskerîyî û tewr muhîm zî ziwanê aborîye biyayîşî de vecêno orte. Eke ma wazenê Kurdkî reyna mîyanê Kurdan de vila bibo û bol bol biyero qiseykerdene tayê krîterî estê ke ganî verî biyerê bi ca ardene: Yew: ganî sîyasetê Kurdan de derheqê waştişê statuyêk seva Kurdan de zeîfî çinêbo û xusûsen zî fermîbiyayîşê ziwanê Kurdkî, eke o dem de nemumkun aseno, a game bi ziwanê Kurdkî mekteba ewilêne ra heta bi unîversîte perwerde biyero waştene. O diyin: ganî sere de sîyasetkarê Kurdan, kesê ke xîtabê kîtleyan kenê û wayîrê wesf yan zî îdîaya temsîlkarî yê heta cayo ke mecbûr mebê teberê Kurdkî de bi yewna ziwanî qisey nêkerê. Ganî şar bizano ke ê tenya bi sloganan nê, bi raştî zî wayîrê îdîaya pawitişê ziwanî yê. Hîrê: ganî bi şarî bidê hîskerdene ke Kurdkî pere kena, ercêkê ci yo madî zî esto. Heta pere nêkewo meselaya ziwanî mîyan averşiyayîşê ci caverdê roc bi roce do pey de şiro. Çunke ziwanêk bê aborî nêeşkeno xo bido ciwîyayene. Eke ma bi hawayêna biyarê ziwan dinya de ziwanê ke roc bi roce benê vinî yew sebebo bingeyên bêstatutî ya, sebebo bîn o pîl zî ziwanê tîcaretî nêbiyayîş o.

Rocî, aktîvîteyî, festîvalî yan zî fîlmê ke muhîmîya ziwanî anê vîrê şarî bitesîr bê zî nê çîyê bingeyênî nêyê û bi sereyê xo nêeşkenê ziwanêk vinîbiyayîşî ra bifeletnê. Seke ame vatene verê heme çîyî ganî ziwan bibo wayîrê statu, bi fermî yan zî bi perwerdeyî, dima ra zî bibo ziwanê aborî. Nê her di şertî dinyaya ewroyêne de şertê tewr muhîm ê ke ziwanêk bieşko xo biresno azanê neweyan. Tîya de baro pîl keweno serê milê sîyasetkaranê Kurdan. Sîyasetkarî heta bi samîmîyet nizdê meselaya ziwanî nêbê şarî mîyan ra xo ver ra çîyo ke vernî ro vinîbiyayîşê Kurdkî bigîro çin o. Mazeretêko biheq çin o ke sîyasetkarêk ke wayîrê îdîaya temsîlkarîya Kurdan bo û Kurdkî nêmûso û qisey nêkero. Xusûsen Kurdanê bakurî mîyan de na nêweşî zaf esta. Vanê ke dewleta Tirkîye Kurdî asîmîle kerdî na yewe ra ma Kurdkî nêzanê. La heman kesî wina cayan de yê ke ê cayî heqê temsîlkaranê raştekînan yê Kurdan ê. Kesê ke vanê ma temsîlkarê Kurdan ê û Kurdkî nêmûsenê û qisey nêkenê sexte yê. No şerm tenya Kurdan mîyan de esto. Hem sîyasetkarêk vaco ez nê miletî temsîl kena û hem zî zehmet nêdo xo û ziwanê xo nêmûso û pê qisey nêkero. Hetêna ra nê çend serranê peyênan de fekê her kesî de çekuya otoasîmîlasyonî biya vila. La çew nêvano no otoasîmîlasyon, yanî hendî hetê zordestan ra nê bi destê xo xo asîmîlekerdiş, do senî biyero vindarnayene. Êyê ke nê otoasîmîlasyonî rayîr ra benê kam ê? Sîyasetkar, nuştox, wendox yanî her wareyê cuye ra merdimî bi xo nêyê? Bi kilmî kes eşkeno vaco ke seva vindarnayîşê na gonîya ke vîrê ma yê netewî ra şina, Kurdanê bakurî mîyan de hesasîyetêko cidî çin o. Nêvanê û nêpersenê tirêm ma senî eşkenê vernîya na gonî bigîrê. Ziwan vîrê neteweyêk o û ewro gonî ci ra şina, biyo birîndar. Qismêkê zaf qickekî ra teber çew zehmet nêdano xo û tenya gazî keno, gerre keno yan zî bi çend sloganan û peyamanê Kurdkî mesela peygoş keno. No nuşte seva ke bi giranî Kurdanê ma yê bakurî ser ro yo ganî tîya de vero ke nuşte biqedîyo kes reyna ageyro halê Kurmanckî û Zazakî ser. Kurmanckî seva ke hetê nufûsî ra Zazakî ra zafêr a û hetê edebîyatê nuştekîyî ra xurtir a halê ci Zazakî ra rindêr aseno. Labelê no halo rind eslê xo de halêko rind nêyo. Çunke eke bi nê hawayî şiro Zazayî do mîyanê da des-pancyes serrî de zafane asîmîleyê Tirkî bibê, la Kurmancî zî zaf zaf do bieşkê da vîst-hîris serrî xo ver bidê û dima ra mîyanê Tirkî de bivilêşyê. Eke merdim nê halî bi vatişêkê namdarî yê mîyanê Kurdan îzah bikero “Ger Zazakî şîv be, Kurmancî jî paşîv e”. Yanî eke Zazakî sere de bibo vinî, teqez dima ra zî Kurmanckî yena. Eke bi hesasîyet û cidîyet meselaya ziwanî ser ro nêro vindertene hem Zazayî hem zî Kurmancî îhtîmalêko pîl tewr erey mîyanê hîris serrî de benê Tirk. Hewna ke wext esto hîna bi cidîyet wayîr ro ziwanî vecîyê.

Biweşane
Verê Dêrsim
BadêMezlûm Cudî

Cewab verde

Please enter your comment!
Please enter your name here